Στις 4 Ιουνίου το Μουσείο Μπενάκη ανοίγει τις πόρτες του σε μια έκθεση όπου η παραδοσιακή μαρμαρογλυπτική τέχνη της Τήνου συναντά το σύγχρονο design. Μεταξύ άλλων θέλει να εμπνεύσει για ένα νέο τουριστικό μοντέλο για το νησί.
Το ατελιέ μαρμαροτεχνίας on·entropy σε συνεργασία με τη διεθνούς φήμης επιμελήτρια Μαρία Χριστίνα Ντιντερό παρουσιάζουν στο Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1 & Βασ. Σοφίας) την έκθεση «A Future for the Past» για την παραδοσιακή τέχνη της Τήνου και τους ανθρώπους πίσω από αυτή. Στόχος είναι να προβληθεί η τηνιακή μαρμαροτεχνία μέσα από μια ευρεία κοινωνική σκοπιά και να αναδειχθεί η Τήνος σε αναγνωρίσιμο κόμβο πολιτισμού.
Στην Τήνο άλλωστε η μαρμαροτεχνία αποτελεί ζωντανή παράδοση, όχι μονάχα επειδή ασκείται ακατάπαυστα εδώ και χιλιετίες, αλλά επειδή η γοητεία του μαρμάρου –υλική και άυλη– αποτελεί πολιτιστική ταυτότητα του νησιού.
Τα παιδιά από νωρίς κληρονομούσαν τα μυστικά της τέχνης από τους παλιούς και ασκούνταν ακόμη και με μια πέτρα και ένα καρφί σκαλίζοντας τις μαρμαρόπλακες των δρόμων. Έτσι, η τέχνη του μαρμάρου «σμίλεψε» μια λαμπρή ιστορία πολιτισμού.
Στο ορεινό χωριό του Πύργου, που θεωρείται ένα ανοιχτό μουσείο λαϊκής τέχνης, το μάρμαρο κοσμεί όλες τις πτυχές του παραδοσιακού οικισμού. Από τις όψεις των σπιτιών και τους περιστεριώνες, τα κυκλαδίτικα σοκάκια, τις βρύσες και τα καμπαναριά, η αισθητική του τοπίου προδίδει μια βαθιά παράδοση. Δεν είναι τυχαίο ότι ένας μεγάλος αριθμός σπουδαίων καλλιτεχνών προέρχονται από εδώ.
Η Σχολή Καλών Τεχνών και Μαρμαρογλυπτικής του Πύργου Τήνου ιδρύθηκε το 1955 και αποτελεί ένα από τα τρία σημεία παγκοσμίως όπου εξασκείται η τέχνη. Τα μαθήματα είναι δωρεάν και οι πρώτοι απόφοιτοι εξασφαλίζουν θέση στην Καλών Τεχνών της Αθήνας χωρίς εξετάσεις. Αυτή την περίοδο η σχολή κάνει μια μεγάλη επέκταση στις εγκαταστάσεις της.
Εστιάζοντας στη διαλεκτική και εξελικτική σχέση μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης τέχνης, το πρότζεκτ «A Future For The Past» και η ομώνυμη έκθεση στο Μπενάκη επιδιώκουν να αναδείξουν τον ρόλο της μαρμαροτεχνίας και των λαϊκών παραδόσεων στο σήμερα, αποτυπώνοντας την αισθητική εξέλιξη μιας τέχνης που επιβιώνει στον χρόνο και είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.
Πίσω από την έκθεση είναι οι καλλιτέχνιδες Ζωή και Νίκη Μοσκοφόγλου. Οι δύο αδελφές ίδρυσαν το atelier on·entropy το 2009 σε Αθήνα και Λονδίνο με σκοπό να πειραματιστούν με την «εντροπία» του μαρμάρου. Η Ζωή είναι πολιτικός μηχανικός με εξειδίκευση στο Sustainable Heritage και η Νίκη αρχιτέκτονας με ακαδημαϊκή κατάρτιση στο design. Νιώθουν έναν ιδιαίτερο δεσμό με το μάρμαρο καθώς ο μεταλλειολόγος μηχανικός πατέρας τους τις πήγαινε εκδρομές στα νησιά των Κυκλάδων γεμάτες εξερευνήσεις, βραχώδη τοπία με ορυκτούς σχηματισμούς και τη χαρακτηριστική μυρωδιά του μαρμάρου στα λατομία.
«Ήταν μια φυσική συνέχεια να χρησιμοποιήσουμε μάρμαρο για οτιδήποτε θέλαμε να φτιάξουμε» μας λέει η Νίκη. «Γνωρίζοντας το, βρήκαμε και άλλες πτυχές με τις οποίες συνδεόμαστε με το υλικό. Ξεκινήσαμε από μια οικογενειακή παράδοση, η οποία σχετίζεται με αυτό το υλικό, και τελικά γνωρίσαμε μια δημιουργική οικογένεια, τους μαρμαρογλύπτες και τους μαρμαροτεχνίτες. Υπάρχει μια συνέχεια σε όλο αυτό».
Στα έργα τους πειραματίζονται με τη μετατροπή της βαριάς και συμπαγούς ιδιότητας του μαρμάρου σε ευάλωτες, πιο εύθραυστες και ημιδιαφανείς μορφές. Τους αρέσει να δοκιμάζουν τα όρια της ύλης με το φως, το οποίο δεν αλλάζει τη μορφή του μαρμάρου αλλά το κάνει πιο ανάλαφρο, ή να κρεμάνε τις δημιουργίες τους προσδίδοντας τους μια πιο αιωρούμενη αίσθηση. Έχουν επιμεληθεί κατασκευές μαρμάρινων επίπλων σε χώρους, όπως το Costa Navarino και το Μέγαρο Μαξίμου, και έχουν συμμετάσχει σε πολυάριθμες διεθνείς εκθέσεις.
«Είχαμε ήδη το γνωστικό γεωλογικό κομμάτι του τι σημαίνει πέτρωμα και αναγνωρίζαμε την τεράστια βιολογική του αξία. Δουλεύοντας καταλάβαμε τη σημασία του να σμιλεύεται από κάποιον που το πονάει και το αγαπάει. Εκεί περάσαμε στο άυλο και κοινωνικό κομμάτι του τι σημαίνει δουλεύω το μάρμαρο» μας λέει η Ζωή.
Σε συνεργασία με Τηνιακούς μαρμαρογλύπτες, μεταξύ των οποίων ο Νίκος Φόρτωμα, ο Αργύρης Σκαλκώτος και ο Δημήτρης Μαυρομαράς, το on·entropy φιλοδοξεί να δημιουργήσει μια γιορτή για την πολιτιστική κληρονομιά της Τηνιακής μαρμαροτεχνίας σε τρεις φάσεις. Η πρώτη παρουσίαση του «A Future for the Past» έγινε πέρυσι στην έκθεση 5VIE Design Week, στο Μιλάνο, και απέσπασε ειδική μνεία στο Salone Sustainability Award 2023. Η προσεχής έκθεση στο Μπενάκη αποτελεί το δεύτερο μέρος και σύντομα θα ανακοινωθούν οι δράσεις και τα εργαστήρια που έχουν προγραμματιστεί για το καλοκαίρι στην Τήνο.
Μέχρι τις 30 Ιουλίου, τα μαρμάρινα εκθέματα θα βρίσκονται διασκορπισμένα σαν εγκαταστάσεις μέσα στο Μπενάκη. Εκθέματα βυζαντινών, νεο-βυζαντινών και νεότερου ελληνικού πολιτισμού του μουσείου θα συνομιλούν με σύγχρονες δημιουργίες Τηνιακών μαρμαρογλυπτών και ο επισκέπτης θα μπορεί να περιηγηθεί ανάμεσά τους. «Έχουμε πάρει μοτίβα που μπορεί να πλαισιώνουν το ταμπλό μιας εκκλησίας της Τήνου, και τα έχουμε αποδώσει σε ένα τραπέζι με έναν σύγχρονο τρόπο, οπότε η τεχνική και ο τρόπος σκέψης είναι παρόμοιος με τον παραδοσιακό, αλλά δοσμένος με έναν σύγχρονο design» σημειώνει η Ζωή.
«Πολλά από τα αντικείμενα που θα δούμε τα συναντάς στην πρόσοψη των κτιρίων του Πύργου», συμπληρώνει η Νίκη. Κεντρικό σημείο ενδιαφέροντος της έκθεσης είναι το γλυπτό τραπέζι από μάρμαρο Διονύσου, προϊόν συνεργασίας του on·entropy και του τηνιακού γλύπτη-εικαστικού Δημήτρη Σκαλκώτου.
Ενώνοντας 2 κόσμους για τη βιωσιμότητα της μαρμαροτεχνίας
Δεν είναι λίγοι οι μαρμαροτεχνίτες που μέσα στα χρόνια αναγκάστηκαν να μετατρέψουν τα εργαστήρια τους σε τουριστικές επιχειρήσεις και η ανάδειξη της Τήνου ως ένα διαχρονικό κέντρο πολιτισμού, θα μπορούσε να συμβάλλει στο μέλλον του νησιού. «Έχουμε συνεργάτες Τηνιακούς που λένε τώρα τι να κάθομαι να τρώω τα χέρια μου, θα το κάνω airbnb. Είναι μια κοινή ιστορία, πολλές φορές για ένα εργαστήρι του προπάππου τους».
Ένας από τους λόγους που η αρχέγονη τέχνη επεξεργασίας του μαρμάρου έχει συμπεριληφθεί στον Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO (2015) είναι η ιδέα πως η αναγνώριση της πολιτιστικής της ταυτότητας συνεπάγεται τη διαφύλαξη της, και αντίστροφα. Θα μπορούσε να συμβάλει στον επαναπροσδιορισμό του τουριστικού μοντέλου της Τήνου, θέτοντας ως προτεραιότητα την προσέλκυση επισκεπτών που αναζητούν την εμπειρία και την καλλιτεχνική ενασχόληση με τον πολιτιστικό πλούτο του νησιού.
«Υπάρχει κόσμος στο εξωτερικό που δεν ξέρει ότι υπάρχουν ακόμη μαρμαρογλύπτες. Αυτή η τέχνη έχει κάτι το εξωτικό και ταυτόχρονα γραφικό. Εμείς θέλουμε να περάσουμε σε μια πιο έμπρακτη λύση πραγματικής βιωσιμότητας και να εμπνεύσουμε νέους ανθρώπους και απόφοιτους ότι η εφαρμογή του μαρμάρου στο design μπορεί να συμβάλει αποτελεσματικά στην επιβίωση της τέχνης. Αλλιώς μένει μόνο κάτι το μουσειακό» μας λέει η Ζωή.
«Είναι πολύ μεγάλες οι βιομηχανίες που αναπτύσσονται στο εξωτερικό αυτή τη στιγμή και υπάρχουν υπέροχα μηχανήματα που μπορείς να εκμεταλλευτείς για τα πρώτα βήματα σε ένα γλυπτό ώστε να στα κάνει στα ⅔ του χρόνου, αλλά το διαχειρίζονται άνθρωποι που δεν έχουν ούτε την εμπειρία ούτε την ευαισθησία. Γιατί να μην τα πάρει ένας απόφοιτος και να φτιάξει κάτι χρηστικό; Δηλαδή, είναι δύο κόσμοι διαφορετικοί, γλύπτες και καλλιτέχνες από τη μία, και τεχνικοί με τρισδιάστατα μηχανήματα που τα κόβουν όλα μόνοι τους από την άλλη. Είναι κρίμα, γιατί αυτοί οι δύο όταν δουλεύουν μαζί κάνουν κάτι πραγματικά σημαντικό και εμείς το έχουμε δει στην πράξη. Είναι καλύτερα να γίνεται μια μικρότερη παραγωγή που μετά θα την επιμεληθεί το χέρι ενός μαρμαρογλύπτη. Η έκθεση στο μουσείο είναι αποτέλεσμα και των δύο. Και εκεί έγκειται η βιωσιμότητα, ότι προχωράει η τέχνη με ένα άλλο τρόπο».
Στις 4 Ιουνίου, στις 5.30 μ.μ., Τήνιοι μαρμαρογλύπτες, διεθνώς αναγνωρισμένοι επιμελητές, κριτικοί τέχνης και σχεδιαστές από όλο το φάσμα της σύγχρονης μαρμαροτεχνίας θα συναντηθούν στο Μουσείο Μπενάκη για έναν εποικοδομητικό διεπιστημονικό διάλογο για τη σχέση μεταξύ design και παραδοσιακής χειροτεχνίας.
Η έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη πραγματοποιείται χάρη στην ευγενική δωρεά της Thenamaris καθώς και την υποστηριξη χορηγών όπως Schwartz Foundarion, Eurobank & Dionyssosmarble
